Müasir kənd təsərrüfatında gübrələr torpağın münbitliyinin qorunması və bitkilərin ehtiyac duyduğu qida maddələri ilə təmin olunması baxımından mühüm rol oynayır. Torpaqda müəyyən qida elementlərinin çatışmazlığı bitkilərin inkişafına, məhsuldarlığına və məhsulun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Gübrələrin tərkibində bitkilərin böyüməsi və inkişafı üçün zəruri olan müxtəlif kimyəvi elementlər və birləşmələr istifadə olunur. Bu maddələr əsas, ikinci dərəcəli və mikroelementlər olmaqla müxtəlif qruplara bölünür.
Gübrələrin tərkibi bitkinin və torpağın ehtiyaclarından asılı olaraq dəyişir. Əsas qida elementləri üç əsas qrupa bölünür: makroelementlər, ikinci dərəcəli qida elementləri və mikroelementlər.
Azot (N), fosfor (P) və kalium (K) bitkilərin ən çox ehtiyac duyduğu əsas qida elementləridir. Bu səbəbdən onlar çox vaxt NPK adı ilə birlikdə qeyd olunur.
Azot bitkilərin vegetativ inkişafında, yarpaqların formalaşmasında və xlorofilin yaranmasında mühüm rol oynayır. Azot çatışmazlığı bitkinin böyüməsini zəiflədə və yarpaqların rənginin dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Fosfor kök sisteminin inkişafını, çiçəklənməni və enerji mübadiləsini dəstəkləyir. Bitkinin inkişafının müxtəlif mərhələlərində fosforun kifayət qədər olması məhsuldarlıq baxımından əhəmiyyətlidir.
Kalium bitkinin ümumi davamlılığının və fizioloji proseslərinin dəstəklənməsində mühüm elementdir. O, bitkinin su balansının tənzimlənməsinə və müxtəlif xarici stresslərə qarşı davamlılığının artırılmasına kömək edir.
Kalsium, maqnezium və kükürd bitkilər tərəfindən NPK elementləri qədər böyük miqdarda tələb olunmasa da, onların normal inkişafı üçün vacibdir.
Kalsium hüceyrə divarlarının formalaşmasına və kök sisteminin inkişafına kömək edir.
Maqnezium fotosintez prosesində mühüm rol oynayır və xlorofilin əsas komponentlərindən biridir.
Kükürd isə zülalların sintezində və müxtəlif fermentativ proseslərdə iştirak edir.
Bu elementlərin balanslı şəkildə təmin edilməsi həm bitkinin sağlam inkişafına, həm də torpağın qida balansının qorunmasına kömək edir.
Bitkilər bəzi elementlərə çox az miqdarda ehtiyac duyur. Lakin bu elementlərin çatışmazlığı bitkinin inkişafına və məhsuldarlığına ciddi təsir göstərə bilər.
Əsas mikroelementlərə bor, mis, dəmir, sink və molibden daxildir.
Bor hüceyrə inkişafında və çiçəklənmə prosesində iştirak edir.
Dəmir xlorofilin yaranması və bitkinin metabolik prosesləri üçün vacibdir.
Sink bitki hormonlarının və fermentlərin fəaliyyətində rol oynayır.
Mis müxtəlif fizioloji proseslərdə iştirak edir və bitkinin normal inkişafını dəstəkləyir.
Bu elementlər az miqdarda tələb olunsa da, onların balansının qorunması məhsulun keyfiyyəti və məhsuldarlıq üçün əhəmiyyətlidir.
Gübrələrin hazırlanması zamanı müxtəlif kimyəvi birləşmələrdən istifadə edilir. Xammalın seçimi hazırlanacaq gübrənin növündən və onun hansı qida elementlərini təmin etməsindən asılıdır.
Məsələn, ammonium nitrat və digər azot tərkibli birləşmələr azot gübrələrinin hazırlanmasında istifadə olunur. Fosfat xammalları fosfor əsaslı gübrələrin istehsalında mühüm rol oynayır. Kalium xlorid isə kalium əsaslı gübrələrin hazırlanmasında geniş istifadə olunan xammallardan biridir.
Bu maddələrin müxtəlif nisbətlərdə birləşdirilməsi nəticəsində müəyyən bitki və torpaq ehtiyaclarına uyğun gübrə formulaları hazırlamaq mümkündür.
Effektiv gübrə hazırlanması yalnız müxtəlif kimyəvi maddələrin qarışdırılmasından ibarət deyil. Gübrənin tərkibi bitkinin qida ehtiyacları, torpağın xüsusiyyətləri, iqlim şəraiti və tətbiq üsulu nəzərə alınaraq müəyyən edilir.
Kimyəvi və aqronomik analizlər vasitəsilə gübrənin tərkibindəki qida maddələrinin miqdarı müəyyənləşdirilir. Bu yanaşma bitkilərin ehtiyac duyduğu elementlərin daha düzgün nisbətdə təmin edilməsinə və gübrədən səmərəli istifadə olunmasına imkan verir.
Gübrələr kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılmasına mühüm töhfə versə də, onların düzgün və normadan artıq istifadə olunmaması vacibdir.
Azot və fosfor tərkibli gübrələrin həddindən artıq tətbiqi torpaq və su hövzələrində qida maddələrinin balansını poza bilər. Yağıntı və suvarma nəticəsində artıq qida maddələrinin su mənbələrinə keçməsi su ekosistemlərinə mənfi təsir göstərə bilər.
Buna görə gübrələrin istifadəsi zamanı düzgün dozaya, tətbiq vaxtına və torpağın real ehtiyaclarına diqqət yetirmək lazımdır. Eyni zamanda gübrə istehsalında istifadə olunan kimyəvi maddələrin daşınması və saxlanması təhlükəsizlik tələblərinə uyğun həyata keçirilməlidir.
Gübrə istehsalında istifadə olunan kimyəvi maddələr bitkilərin ehtiyac duyduğu qida elementlərinin təmin edilməsində əsas rol oynayır. Azot, fosfor və kalium əsas makroelementlər kimi bitki inkişafının təməlini təşkil edir. Kalsium, maqnezium və kükürd kimi ikinci dərəcəli elementlər, həmçinin bor, dəmir, sink və mis kimi mikroelementlər isə bitkinin sağlam inkişafını tamamlayır.
Düzgün seçilmiş və balanslaşdırılmış gübrə formulaları kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılmasına və torpağın qida balansının qorunmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, kimyəvi xammalların keyfiyyətinə və gübrələrin düzgün tətbiqinə diqqət yetirilməsi həm kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyəti, həm də ətraf mühitin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
